Klikzink
Wie een bestaand dak volledig laat afbreken en opnieuw laat opbouwen, stelt zich vroeg of laat de vraag of daar een architect bij moet. Het antwoord hangt in België niet af van het feit dat het om een dak gaat, maar van wat er met de draagstructuur gebeurt en van wat de omgevingsvergunning daarover vraagt. Dat maakt een dakrenovatie een ander verhaal dan een nieuwbouwwoning of een dakkapel: hier vallen de vergunningsvraag, de isolatie-eis en de premie vaak samen in één en hetzelfde dossier, en dat is precies waar veel bouwheren door de bomen het bos niet meer zien.
De vuistregel is dezelfde in de drie gewesten: zodra een verbouwing de stabiliteit van het gebouw raakt, is een architect verplicht. Bij een dakrenovatie is dat sneller het geval dan mensen denken. Het vervangen van de dakbedekking zelf, dus het verwijderen van de oude leien of golfplaten en het aanbrengen van nieuwe stalen felsbanen, is op zich geen structurele ingreep. Maar zodra de dakstructuur mee vervangen wordt, zodra spanten verzwaard worden om het gewicht van nieuwe isolatie te dragen, of zodra de dakvorm wijzigt, bijvoorbeeld van een zadeldak naar een lichte plooi met een andere helling, dan verandert de aard van de werken. Op dat moment is een architect vereist, en dat geldt zowel voor het Vlaams Codex Ruimtelijke Ordening (VCRO), het Waalse Code du Développement Territorial (CoDT) als het Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening (BWRO). De gewesten verschillen in procedure, niet in dat uitgangspunt.
Een voorbeeld uit de praktijk maakt dat concreet. Een gezin in een rijwoning in Aarschot wil de oude asbesthoudende dakplaten laten vervangen door felsplaten. De bestaande houten dakstructuur is nog in orde en blijft ongewijzigd; alleen de bedekking en de onderliggende isolatie worden vernieuwd. Hier is geen architect nodig voor de stabiliteit, al blijft de aannemer verplicht een asbestinventaris te laten opmaken vóór de sloop. Een ander gezin, twintig kilometer verderop, wil bij dezelfde gelegenheid de nok optrekken om een extra slaapkamer te winnen. Zodra de dakvorm wijzigt en de draagstructuur wordt aangepast, is een architect wél verplicht, en is bovendien een omgevingsvergunning nodig waar de eerste renovatie mogelijk met een melding kan.
Of een dakrenovatie vergunningsplichtig is, hangt af van wat er zichtbaar verandert aan het gebouw. Het vervangen van dakbedekking door een gelijkaardig materiaal, zonder wijziging van vorm, hoogte of dakhelling, valt in de drie gewesten vaak onder een vrijstelling of een eenvoudiger meldingsplicht. Zodra de dakhelling wijzigt, de nok hoger komt te liggen, of de dakvorm zelf verandert, is een omgevingsvergunning wel vereist, en dan moet ook de architect in beeld komen om het dossier te tekenen. Dat geldt sterker nog wanneer het pand in een verkavelingsvergunning met voorschriften over de dakvorm ligt, of wanneer het een beschermd pand betreft, iets waarover wij apart schrijven bij [een woning in een beschermd gezicht](/belgie/architect/beschermd-gezicht). De gemeente of, in ingewikkelder dossiers, de fonctionnaire délégué (de gewestelijk ambtenaar die over bepaalde vergunningsaanvragen beslist) beoordeelt dat per dossier.
De drie gewesten hanteren elk hun eigen omgevingsloket en eigen termijnen voor de behandeling van een aanvraag. Vlaanderen werkt met het Vlaams Codex Ruimtelijke Ordening als basis, Wallonië met de Code du Développement Territorial, en Brussel met het Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening. De architect die het dossier tekent, moet dus de regels van het gewest kennen waarin de werf ligt, en niet zomaar de algemene procedure toepassen die elders geldt. Bij twijfel is het raadzaam om vóór de start van de werken bij de gemeentelijke dienst ruimtelijke ordening te informeren of een vergunning nodig is, ook als de aannemer zegt dat het "gewoon een dakvervanging" is.
Een dakrenovatie is bijna altijd ook een EPB-dossier, want het gaat om een ingrijpende energetische renovatie van het dakvlak. In de drie gewesten geldt een verplichte minimale isolatiewaarde voor het dak wanneer de bedekking wordt vervangen, ongeacht of er een architect bij betrokken is of niet. Die eis staat los van de vergunningsplicht: zelfs een dakrenovatie die vrijgesteld is van vergunning, moet voldoen aan de geldende EPB-isolatienorm voor daken. De exacte eisen verschillen per gewest, worden periodiek aangescherpt, en zijn te raadplegen bij de gewestelijke energieadministratie: het Vlaams Energie- en Klimaatagentschap in Vlaanderen, Bruxelles Environnement in Brussel, en de administratie van het Waalse Gewest voor Wallonië.
Bij een dak dat volledig wordt afgebroken en heropgebouwd, controleert de architect, als die betrokken is, mee of de opbouw van dakisolatie, dampscherm en onderdak voldoet aan die eis. Ook zonder verplichte architect blijft de bouwheer zelf verantwoordelijk voor het EPB-dossier en voor de energieverslaggever die de aangifte opmaakt. Wij leggen de opbouw van een felsdak zelf uit op de pagina over het product, maar de eis waaraan die opbouw moet voldoen, is een zaak van het EPB-dossier en niet van de dakbedekking als zodanig.
De drie gewesten kennen elk een eigen premiestelsel voor dakisolatie en dakrenovatie, met eigen voorwaarden, eigen aanvraagformulieren en eigen bedragen. Precies om die reden noemen wij hier geen cijfers: die wijzigen jaarlijks en verschillen per gewest. Wat wel vaststaat, is dat de premie meestal wordt aangevraagd door de bouwheer zelf, op basis van facturen van de aannemer, en dat de architect daar geen formele rol in speelt, behalve wanneer het aanvraagformulier een attest van de architect vraagt over de uitgevoerde werken. Dat komt voor bij grotere renovatiepremies waarbij meerdere ingrepen samen worden aangevraagd.
Het is daarom verstandig om, vóór de start van de werken, de actuele voorwaarden op te zoeken bij de bevoegde instantie: het Vlaams Energie- en Klimaatagentschap voor Vlaanderen, Bruxelles Environnement voor het Brussels Hoofdstedelijk Gewest, en de energiepremies van het Waalse Gewest voor Wallonië. Sommige premies vervallen wanneer de werken al gestart zijn vóór de aanvraag is goedgekeurd, dus de volgorde van vergunning, aannemersofferte en premieaanvraag is minstens zo belangrijk als het bedrag zelf.
Wanneer een architect wel verplicht is bij een dakrenovatie, omdat de structuur wijzigt of omdat de vergunningsaanvraag dat vereist, dan tekent die architect de plannen die bij de omgevingsvergunning worden ingediend: de nieuwe dakvorm, de doorsnede met de isolatieopbouw, en de aansluiting op de bestaande gevels. Tijdens de uitvoering controleert de architect of de aannemer bouwt volgens die plannen, en of de stabiliteit van de nieuwe dakstructuur in orde is. Bij een dakrenovatie waarbij de spanten vervangen worden, is dat toezicht niet overbodig: een verkeerd gedimensioneerde nokbalk of een onvoldoende verankerde spant komt pas jaren later aan het licht, wanneer herstellen veel duurder is dan tijdens de werf.
De architect die het dossier tekent, is ook de architect die via zijn verplichte verzekering de tienjarige aansprakelijkheid draagt voor ernstige gebreken aan de structuur. Bij een dakrenovatie zonder wijziging van de draagstructuur is er geen architect nodig en dus ook geen tienjarige aansprakelijkheid vanuit die hoek, maar de aannemer blijft wel aansprakelijk voor verborgen gebreken in zijn eigen uitvoering. Bouwheren die twijfelen of hun project onder de architectuurplicht valt, doen er dus goed aan dit voor de start van de werken schriftelijk te laten bevestigen door de gemeente, en niet pas wanneer de oude dakbedekking al van het dak ligt.
Ga na of uw dakrenovatie de draagstructuur raakt of de dakvorm wijzigt: dat bepaalt of een architect verplicht is. Vraag bij de gemeente na of uw werken vergunningsplichtig zijn of onder een vrijstelling vallen, en zoek de actuele isolatie-eis en premievoorwaarden op bij de energieadministratie van uw gewest vóór u de aannemer aan het werk zet. Zo valt de vergunning, de isolatie-eis en de premie in één sluitend dossier, in plaats van achteraf een vergunning te moeten regulariseren of een premie mis te lopen.