Klikzink
Elk dak telt als verharde oppervlakte, ook in Brussel. Regenwater dat op een dak valt, loopt via de dakrand of de kilgoot naar de riolering, tenzij het wordt opgevangen of vertraagd afgevoerd. Op de meeste percelen in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest is de bebouwingsgraad al hoog en ligt het aandeel onverharde grond laag. Daardoor telt elke vierkante meter dak die u toevoegt of vervangt zwaarder mee dan op een ruim perceel in een landelijke gemeente. Dat is de reden waarom Leefmilieu Brussel, het gewestelijk agentschap dat over water en milieu waakt, bij een aanvraag vaak vraagt hoe het hemelwater van uw dak wordt verwerkt, ook bij projecten die op het eerste gezicht klein lijken.
De watertoets zelf is geen apart formulier dat u afzonderlijk indient. Ze maakt deel uit van de beoordeling van uw omgevingsvergunning of stedenbouwkundige vergunning, geregeld via het Brussels Wetboek van Ruimtelijke Ordening (BWRO). De vergunningverlenende overheid, meestal de gemeente of Urban.brussels voor grotere of complexere dossiers, toetst of uw project de afvoer van hemelwater niet verzwaart zonder compensatie. Bij een dakvervanging waarbij de oppervlakte en de vorm van het dak ongewijzigd blijven, is die toets doorgaans licht: de bestaande afwatering verandert niet wezenlijk. Bij een uitbreiding van het dakoppervlak, bijvoorbeeld door een aanbouw of een volume-uitbreiding onder het dak, weegt de toets zwaarder, en wordt vaak een vorm van buffering of infiltratie gevraagd voor het extra verharde oppervlak.
Wat dit concreet betekent voor Brusselse projecten, leggen wij hieronder uit. Voor de algemene werking van de watertoets bij een felsdak in België, en hoe die verschilt tussen de gewesten, verwijzen we naar onze bredere pagina daarover.
In de meeste Brusselse gemeenten is de ondergrond al grotendeels verhard: opritten, koeren, terrassen en aangrenzende gebouwen laten weinig ruimte voor infiltratie op eigen terrein. Waar in een landelijke gemeente een simpele infiltratievoorziening in de tuin volstaat, moet in Brussel vaak gezocht worden naar een combinatie van maatregelen: een ondergrondse buffertank, een groendak op een deel van het dakoppervlak, of hergebruik van hemelwater voor sanitair of tuinonderhoud. Bij een rijwoning in bijvoorbeeld Sint-Gillis of Molenbeek, waar de tuin klein is en er geen ruimte is voor een infiltratiekom, komt de buffertank vaker terug dan de klassieke infiltratievoorziening die in Vlaanderen of Wallonië gangbaar is.
Deze fysieke beperking verklaart waarom de gewestelijke overheid relatief veel belang hecht aan de watertoets, ook bij projecten die qua omvang beperkt zijn. Een dakrenovatie die de bestaande dakvorm respecteert, zoals wij uitleggen bij [de watertoets en verharde oppervlakte bij een dakrenovatie](/belgie/watertoets/dakrenovatie), stelt in Brussel doorgaans weinig problemen, omdat de afwateringssituatie ongewijzigd blijft. Zodra u het dakvlak vergroot, zoals bij een dakkapel die het dakoppervlak effectief uitbreidt, kan de gemeente een compenserende maatregel vragen, ook als de oppervlaktewinst op zichzelf beperkt lijkt.
Brussel heeft op een klein grondgebied veel beschermd erfgoed: beschermde gebouwen, beschermde landschappen en uitgebreide inventarissen van bouwkundig erfgoed, vooral in de negentiende-eeuwse gordel en de historische stadskern. Bij een dakwerk aan zo'n pand loopt de aanvraag via een dubbel traject: de klassieke stedenbouwkundige beoordeling, inclusief de watertoets, en een advies van de erfgoeddienst van Urban.brussels of, bij een beschermd monument, van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen. Die twee trajecten lopen samen binnen dezelfde vergunningsaanvraag, maar de erfgoedbeoordeling gaat over het uitzicht en het materiaal van het dak, terwijl de watertoets over de afwatering gaat. Beide kunnen invloed hebben op wat mogelijk is: een voorschrift over de kleur of het profiel van een felsplaat raakt niet aan de vraag hoe het regenwater wordt afgevoerd, maar een verplichting om de historische dakvorm te behouden, beperkt vaak ook de ruimte om het dakoppervlak te vergroten en dus om de watertoets te vereenvoudigen.
Bij een woning binnen een beschermd stads- of dorpsgezicht, wat in Brussel vaker voorkomt dan in veel andere Belgische gemeenten, wegen deze twee beoordelingen extra zwaar. Hoe dat samenspel precies verloopt, beschrijven wij bij [de watertoets en verharde oppervlakte bij een woning in een beschermd gezicht](/belgie/watertoets/beschermd-gezicht). Voor een doorsnee dakvervanging zonder erfgoedstatus blijft de erfgoedtoets achterwege en gaat het enkel om de stedenbouwkundige en de watergebonden beoordeling.
Naast de vergunningsplicht kent het Brussels Hoofdstedelijk Gewest een eigen premiestelsel voor maatregelen die de druk op de riolering verlichten: een hemelwaterput, een infiltratievoorziening, of een groendak. Dit premiestelsel wordt beheerd door Leefmilieu Brussel en staat los van het premiestelsel van de gemeenten voor energiezuinige verbouwingen. De voorwaarden, de aanvraagprocedure en de actuele bedragen wijzigen regelmatig; die vindt u op de website van Leefmilieu Brussel of via uw gemeente. Belangrijk om te weten is dat een premie aanvragen en een vergunning krijgen twee gescheiden processen zijn: een premie toekennen zegt niets over of uw project vergunningsplichtig is, en een vergunning verkrijgen verplicht u niet automatisch tot een premieaanvraag.
In de praktijk combineren veel Brusselse eigenaars beide: wie toch een buffertank moet plaatsen om aan de vergunningsvoorwaarde te voldoen, doet er goed aan te onderzoeken of die investering voor een premie in aanmerking komt. Dat is bijvoorbeeld relevant bij een dakrenovatie waarbij het dakoppervlak lichtjes toeneemt door een technische opbouw, of bij een bijgebouw in de tuin waarvan het dak méér verharde oppervlakte toevoegt dan de oorspronkelijke situatie. Voor dat laatste geval leggen wij de werking van de watertoets uit bij [de watertoets en verharde oppervlakte bij een bijgebouw of tuinhuis](/belgie/watertoets/bijgebouw).
Voor de aannemer of het architectenbureau dat uw dossier samenstelt, betekent dit dat de wateraspecten van een Brussels project vroeg in het ontwerp moeten worden meegenomen, niet pas als bijlage bij de vergunningsaanvraag. Bij een gewone dakvervanging met ongewijzigde oppervlakte volstaat meestal een korte vermelding dat de bestaande afwatering behouden blijft. Bij een uitbreiding van het dakvlak, een nieuwe aanbouw, of een project binnen een beschermd gezicht, verdient het aanbeveling om de gemeentelijke dienst stedenbouw of Urban.brussels vooraf te consulteren over de te verwachten eisen inzake buffering of infiltratie. Dat voorkomt dat het dossier na indiening wordt teruggestuurd voor aanvulling, wat in een dichtbebouwd gewest met veel gelijktijdige aanvragen tot aanzienlijke vertraging kan leiden.
Bespreek daarom bij een Brussels dakproject vroeg in het traject met uw architect of aannemer hoe het hemelwater van het nieuwe of vervangen dakoppervlak wordt verwerkt, en vraag bij de gemeente of Urban.brussels na welke maatregel voor uw specifieke situatie wordt verwacht. Zo weet u vóór de aanvraag of een eenvoudige vermelding volstaat, of dat een buffertank, infiltratievoorziening of groendak deel moet uitmaken van het dossier.